विकास निरन्तर हुँदै जाने प्रक्रिया हो –अस्मिता कार्की

लामो समयदेखि खोटाङ जिल्लालाई आधार बनाएर राजनीति गर्दै आउनुभएकी नेकपाकी केन्द्रीय सदस्य तथा पूर्व सभासद समिता कार्कीसँग विकास निर्माण, महिला सशक्तिकरण, राजनीतिलगायतका विषयमा गरेको कुराकानीको संपादित अंशः

• जिल्लामा के कस्ता विकासका योजनाहरु बन्दै छन् ?

मैले २०६४ सालको निर्वाचनमा चुनाव जित्ने बेला खोटाङ जिल्लाका सबै ठाउँमा पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था थियो । जिल्लाको कुनै पनि ठाउँमा व्यवस्थित बाटो थिएन । हामी खोटाङ जिल्लाबाट जनप्रतिनिधिको रुपमा विजयी भएपछि चार वर्षको बिचमा सडक विस्तारमा हामी तिब्र रुपमा अगाडि बढ्यौं । आठवटा गाविस बाहेक अन्य सबैमा हामीले बाटो विस्तार गर्ने कार्यहरु ग¥यौं । तर अहिले स्थानीय तह जुन खोटाङ जिल्लामा दुई नगरपालिका र आठ गाउँ पालिका गरी दशवटा नगर र गाउँपालिका छन् । अहिले केन्द्रबाट स्थानीय तहमा गएको बजेटले विकास निर्माणमा महत्व दिएमा धेरै नै विकास निर्माणका कार्य र आधारहरु बन्छन् । अहिले निर्वाचित हुनुभएका १० वटै नगर र गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधिहरुले पनि हामीहरुले जस्तै विकास निर्माणका कार्यमा इच्छा शक्ति देखाएको खण्डमा विकट जिल्ला भए पनि चाँडै नै सबै नगर र गाउँ पालिकाको वडाहरुमा सडक विस्तार हुन्छ र अन्य विकासका पूर्वाधारहरु ल्याई नयाँ उचाईमा पुग्न सकिन्छ । २०६४ सालको चुनाव ताका खोटाङमा विजुली वत्तीको व्यवस्था थिएन । तर, एक दशक पुगिसक्दा भने जिल्लाको विकास निर्माणका कार्यहरु द्रुत गतिले अगाडि बढिरहेका छन् । देश अहिले शान्ति प्रक्रियामा गएपछि हाम्रो जिल्लामा ठूला ठूला विकास निर्माणका योजनाहरु पुगेका छन् । मध्ये पहाडी लोकमार्गले हाम्रो जिल्ला छोएको छ । सडक विस्तारको कार्यसँगै साना जलविद्युतको पनि उत्पादन कार्यहरु भइरहेका छन् । मेन प्रसार लाइन पनि तिब्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ । विद्युत क्षेत्रमा पनि खोटाङ जिल्ला अगाडि बढिरहेको छ । पहिला खोटाङबाट काठमाडौं आउँदा तिन दिन लाग्ने गथ्र्यो भने अहिले बिहान ६ बजे खोटाङबाट यात्रा गर्दा पाँच बजे काठमाडौं आउन सक्छौ ।

• खोटाङका कतिपय पर्यटकीय क्षेत्र ओझेलमा पनि परेका होलान्, खोटाङको हलेशी महादेव धार्मिक रुपमा एकदम चर्चित धार्मिक स्थल पनि हो । यी ठाउँको प्रबद्र्धन लागि यहाँको कस्ता योजनाहरु छन् ?

हलेशी महादेव नेपालमा मात्रै नभएर अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमै चर्चित धार्मिक स्थलको रुपमा परिचित छ । हलेशी महादेव क्षेत्र विकास गर्न राज्यको माथिल्लो निकायले पनि चासो देखाएको छ । हामीले पनि हलेशी क्षेत्र विकासका लागि हलेशी गुरुयोजना बनाउनुपर्छ भन्ने मान्यताका आधारमा हामीले अहिले समिति पनि गठन गरेका छौं । प्रतिनिधि सभा सदस्य माननीय विशाल भट्ट्राईको नेतृत्वमा यो समिति बनेको छ । हलेशी महादेवलाई व्यवस्थित गर्न धेरै कुराहरु बाँकी छन् । मन्दीरका नाममा कति जग्गा छ त्यसको पनि टुँगो लगाउन बाँकी छ । हलेशी वरीपरी अहिले बस्तीहरु जसरी अव्यवस्थित रुपमा बसोबास भइरहेको छ त्यो बस्तीलाई पनि व्यवस्थित गर्नुपर्ने छ । त्यसले गर्दा पछिल्लो चरणमा यो समिति अन्तर्गत यो सबै कामहरु अगाडि बढाउनुपर्ने छ । हलेशीको गुरुयोना निर्माण गर्ने सवालमा समिति अगाडि बढेको छ र समितिले काम थालेको पनि छ । समितिको दुईवटा बैठक बसेको छ र महत्वपूर्ण निर्णयहरु गर्न बाँकी छ । अहिले सम्भाव्यता अध्ययन गर्ने भनेर कामको प्रक्रिया अगाडि बढाएको छ ।

• नेपालका प्रत्येक जिल्लाका युवाहरु रोजगारीका लागि प्रत्येक दिन विदेशीने गर्छन्, खोटाङको हकमा भने स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्न, कृषिलाई सवलीकरण गर्न यहाँले के कस्ता योजनाहरु सार्नु भएको छ ?

यो कुरा ज्यादै जटिल कुरा हो । तपाईंले यो जुन कुरा उठाउनु भएको छ यो लामो समयदेखि यसलाई ठूलै समस्याको रुपमा लिएका छौं । बास्तवमा यो सिङ्गो राष्ट्रको समस्या हो । खोटाङको हिसावले हामी यो जिल्लाको जिम्मेवार नेता, जिम्मेवार जनप्रतिनिधि भएको हिसावले हामीले यही जिल्लाका विदेशीएका युवाहरुलाई फर्काएर रोजगारी सिर्जना गर्न कसरी सकिन्छ भन्ने एक खालको बहस चलाइरहेका छौं । त्यस्ता युवाहरुलाई जिल्लाम कसरी रोजगारी दिने भन्ने योजना अहिले भइसकेको छैन । हामीले रोजगारीका लागि के प्रयास गरेकाछौं भने अहिले नगरपालिका र गाउँपालिका बनेका छन् । नगरपालिका र गाउँपालिकामा राज्यले अहिले ठूलो बजेट विनियोजन गरेको छ । यो बजेट कृषि क्षेत्रमा बढी लगानी गरेको खण्डमा कृषिबाटै रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ । खोटाङ जिल्लामा धेरै नै कृषी योग्य जमिन छन् । काम गर्ने मान्छे छैनन्, आफ्ना जग्गा जमिन बाँझो राखेर धेरैले बसाई सराई गरेका छन् । त्यसले गर्दा यो समस्या कसरी हल गर्न सकिन्छ भन्ने तिर पनि हामी लागेका छौं । बढी भन्दा बढी किसानहरुलाई कृषि क्षेत्रमा जोडेर कसरी हुन्छ त्यहाँका बेरोजगारीहरुलाई रोजगारी दिन सकिन्छ भन्ने बारे केही कार्यक्रमहरु बनिरहेका छन् । तर म तपाईलाई यो कुरा राख्न चाहन्छ्ु कि कृषिमा हामीले जुन ढंगबाट सोचेका छौं अहिलेको बजेटबाट त्यो सम्भव छैन । अहिले किसानलाई राज्यले जुन सुविधा दिएको छ जुन सुविधा हामीले सोचेको सुविधा भन्दा कम भएको छ र हामीले सोचेको जस्तो भएको छैन । किसानलाई जुन काम गरेपछि हामी राज्यबाटै सुरक्षित छौं भन्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । त्यतातिर राज्यले कुनै ध्यान दिएको देखिँदैन । त्यसले गर्दा किसानहरु निरुत्साहित छन् । किसानले हलो, कुटो कोदालो गरी कृषि पेशा अंगालेपछि किसानले पाउने सुविधा के हो भन्ने कुरा राज्यले ठोस निर्णय गरेको छैन । हामी चाहन्छौं पहिलो कुरा कृषि पेशालाई राज्यले व्यवस्थित गर्नुप¥यो । राज्यले कृषि पेशा लगानी गर्ने कृषकको लगानीको ग्यारेन्टी लिनु प¥यो । कृषकले कुटोकोदालो गरेर उत्पादन गरेको तरकारी, फलफुल आदि प्राकृतिक प्रकोपका कारण नष्ट भएको खण्डमा त्यसको लगानी राज्यले व्यवहोर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । कृषकले उत्पादन गरेको तरकारी, फलफुल, दुधलगायतक खाद्य पदार्थहरु राज्यले नै व्यवस्थितरुपमा विक्री वितरण गर्ने वातावरण बनाइदिनु पर्छ । अनि मात्र कृषी पेशा अंगाल्न कृषकहरुको मनोबल बढ्छ । राज्यले यस्तो नीति ल्याएको खण्डमा कृषि पेशाप्रति आम जनताको इच्छा जाग्छ र कृषि पेशा व्यवस्थित हुन्छ र कृषि क्षेत्र विकसित हुन्छ । कृषि क्षेत्र विकास गरेको खण्डमा पर्यटन क्षेत्र पनि विकासका सम्भावनाहरु पनि थुप्रै हुन्छ । वन जंगलका धनी हामी जंगललाई व्यवस्थित गर्न सकिरहेका छैनौं । खोटाङमा धेरै नै वन जंगलको धनी जिल्ला हो । यसलाई पनि व्यवस्थित गर्न हामी लागिरिरहेका छौं ।

•  पुरुषको दाँजोमा महिलाहरु किन खुलेर आउन सकिरहेको अवस्था छैन ?

महिलाहरुको हिसावले यो जटिल विषय पनि हो । हामीेले पनि लामो समयदेखि संघर्ष गरेका हौं । बलिदानीपूर्ण लडाई पनि लड्यौं । सहभागिताको हिसावले हिजो जनआन्दोलनमा चालिस प्रतिशत महिलाहरुलाई सहभागिता गराएर त्यतिबेला महिलाहरु पनि हरेक क्षेत्रमा सक्षम छन् भन्ने पुष्टि गर्दै आएका छांै । सेनामा पनि महिलाहरुको भर्ती थिएन त्यहाँ पनि जनयुद्धकै कारण महिलाहरुको भर्ती खुल्ने कार्य सुरु भयो । त्यसकारण महिलालाई कानुनी रुपमा पनि निकै महत्वपूर्ण अवसर पाउने अवस्थाहरु सिर्जना भएका छन् । अहिलेको संविधानले महिलालाई धेरै हक अधिकारको सुनिश्चितता गरेको छ । राज्यको हरेक क्षेत्रमा महिलाको ३३ प्रतिशत सहभागिता सुनिश्चिता गराएको छ । अहिले राज्यको हरेक तहमा प्रमुख पुरुष भए सहायक प्रमुख महिला भएका छन् भने प्रमुख पदमा महिला भए सहायक पदमा पुरुष हुने थालनीको विकास भएको छ । यसले महिलालाई सशक्तिकरणमा लैजानको लागि, महिलाको विकासको लागि, राज्यको हरेक तह र तप्कामा बसेर काम गर्नको लागि यसले निकै ठूलो महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने छ । हिजो महिलाहरुको जुन अवस्था थियो अब त्यसभन्दा माथि उठ्ने विश्वास मैले लिएको छु । किनकी अहिले राज्यका तहहरुमा बसेर उपाध्यक्ष भएर नै किन नहोस राज्य सत्ता कसरी संचालन गर्नुपर्छ भन्ने अनुभूति महिलाले प्रत्यक्ष पाउँछन् । सोही कारणले पनि हिजोको अवस्थामा महिलाहरु पक्कै पनि त्यो अवस्थामा रहँदैन, अपडेट रहँन्छन् नै । महिलाहरु सशक्तिकरणको अभियानमा अगाडि बढ्छन् नै । सवाल रह्यो एनजीओ र आईएनजीको सवाल छ, त्यसले महिलाप्रति खेल्ने भूमिकाको सवालमा एउटा हातमा हरियो घाँस लिएर अर्को हातमा सिर्कानो बोक्ने जुन प्रक्रिया छ त्यसबाट महिलाको विकास हुन्छ भन्नेमा म विश्वस्त छैन । हामीले महिलाहरुको सहभागिताकै हिसावले महिलाहरुको विकास प्रक्रिया ल्याउन सक्छौं ।

• परिवर्तनको लागि धेरैले संघषहरु गर्नुभयो, सफलता पनि हात लाग्यो तर परिवर्तनको हिसावले जति परिवर्तन हुनुपथ्र्यो त्यति परिवर्तन भएन भन्ने पनि सुनिन्छ, त्यसलाई कसरी हेर्नुहुन्छ  ?

परिवर्तन भन्ने कुरा चाहिँ सुन्ने कुराभन्दा पनि अनुभूति गर्ने कुरा रहेछ । परिवर्तन भएन भनेर जति आलोचना गर्न सजिलो छ बनाउन त्यति नै अप्ठ्यारो छ । मेरो बुझाईमा के छ भने परिवर्तन भन्ने कुरा जादुको छडी पनि त होइन । विस्तार विस्तार मुलुक र समाजलाई परिवर्तन दिशातिर लैजाने कुरा हो । मुलुक र समाजलाई विस्तार विस्तार परिवर्तनको दिशातिर लैजादा खेरी हिजोको अवस्था र अहिलेको अवस्थाको मापन त गर्नुप¥यो । वास्तवमा मेरो जीवनको भोगाइको हिसावले भन्ने हो भने मुलुक हिजोको अवस्था भन्दा अहिले नितान्त फरक अवस्थामा छ । सुविधा भोग गर्ने प्रक्रियाको हिसावले हेर्नुस्, सूचना संचारको हिसावले हेर्नुस्, भौतिक पूर्वाधारको हिसावले हेर्नुस्, हिजो हामीले कति धेरै दुःख कष्ट सहेर यात्रा गर्नुपथ्र्यो अहिले त्यो स्थिति छैन । अहिले हरेक सेवा सुविधा लिने हिसावले हिजोको जस्तो अहिले मुलुक छैन आज मुलुक नयाँ ढंगले अगाडि बढिरहेको छ । हामी त्यो विकासलाई कसरी अनुभूति गर्छौ भन्ने कुरा चाहिँ महत्वपूर्ण कुरा हो । अनुभूति गर्दाखेरि धेरै राम्रो भएको छ । सोचेजति जुन ढंगले भन्नुभयो नि सोचे जति त मान्छेलाई कहिले पनि हुँदैन । सोचे जति गर्नको लागि अझै पनि हाम्रो क्रियाशिलताको खाँचो छ । हामीले काम गर्नुपर्छ, जागरुकता देखाउनुपर्छ । त्यसको आधारमा ग¥यौं भने असम्भव भन्ने कुरा चाहिँ हुँदैन । यसलाई हामी सम्भव गर्न सक्छौं, परिवर्तन गर्न सक्छौं र सोचे जस्तो पनि बताउन सक्छौं । 

• ०नेपाली राजनीतिमा महिलाहरुको सहभागिता केही बढेको देखिन्छ, तर अपेक्षित रुपमा बढ्न नसकेको पनि देखिन्छ, यसलाई कसरी हेर्नु भएको छ ?

नेपाली राजनीतिमा महिलाहरुको सहभागिता अपेक्षित रुपमा बढ्न नसकेको स्वभाविक पनि हो । हामीले लामो समयदेखि महिलाहरुको जुन क्षमता छ त्यसलाई सही ढंगले प्रयोग गर्नको लागि पार्टीका नेताहरु, राज्यको तहमा रहेको जिम्मेवार व्यक्तिहरुले विशेष हिसावले सोच्नुपर्छ । महिलामा अहिले जुन किसिमको जागरण छ, त्यो लेवलबाट अगािड बढ्दाखेरि नेतृत्वको पनि त्यही लेबनबाट विकास भएको छैन किनभने लामो समयदेखि पछाडि परेको लिङ्ग हो । जुन चरणमा जुन खालको विकास भएको छ केही महिला लिडरहरु फिल्डमा देखिनुभएको छ त्यसको संरक्षणको लागि विशेष हिसावले मैले अगाडि पनि भनिसके नेतृत्व गर्ने राजनीतिक पार्टीका नेताहरुले नै ध्यान दिनुपर्छ । तर मलाई लाग्छ अहिले पनि कुन महिला नेता कुन लेवलबाट कुन खालका भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् त्यसलाई संंरक्षण गर्नको लागि हाम्रो भूमिका के रहन्छ भन्ने कुरामा हाम्रा नेताहरुले त्यति ध्यान दिएको जस्तो मलाई लाग्दैन । एउटा मात्रै उदाहरण के दिन चाहन्छु भने २०६४ सालमा हामीले प्रतिनिधित्व गरिराख्दा खेरी भर्खर जनयुद्धबाट आएका थियौं । जनयुद्धबाट आउने क्रममा त्यतिखेर महिलाहरुलाई टिकट दिने सवालमा पार्टीका नेताहरुमा हिचकिचाहट देखिएन । धेरै ठाउँबाट महिलाहरुले टिकट पाउनुभयो करिब २४ ठाउँबाट महिलाहरुले जितेर पनि आउनुभयो । जितेको महिलाहरुको संविधानसभामा राम्रो प्रतिनिधित्व पनि थियो । तर, अहिले पछिल्लो चरणमा आउँदाखेरी हाम्रो नेताहरुले शान्ति प्रक्रिया सुरु भएपछि महिलाहरु सक्षम छन् भन्ने कुरालाई विस्तारै विस्तारै भुल्दै गएका हुन् कि भन्ने हामीहरुलाई अनुभूति भएको छ । २०७० सालको निर्वाचनमा आउँदाखेरि त्यो संख्यामा महिलाहरुले प्रत्यक्षमा टिकट पाएनन् । झन् पछिल्ला निर्वाचनहरुमा त झन् महिलाहरुको सहभागिता झन् खुम्चिएर महिलाहरुले एक प्रतिशतले पनि टिकट नपाउने अवस्था देखियो । प्रतिस्पर्धामा जान महिलाहरुलाई रोकिन्छ, महिलाहरुको नेतृत्वको विकास भए पनि सक्षम नेतृत्व बन्न सक्दैन । फिल्डमै नेतृत्व गर्ने वातावरण राजनीतिक दलले गर्नुपर्छ तर त्यो बनाएइको अवस्था छैन । संविधानले ३३ प्रतिशत महिलालाई अधिकार दिने भनेको छ । तर माथिल्लो निकाय भनेको प्रतिनिधि सभा, प्रदेश सभा हो नि, तर त्यहाँ महिलाको संख्या भनेको समानुपातिकमा मात्र कोटा सुरक्षित गर्नेहरुले मात्र प्रतिनिधित्व गरेर आएको देखिन्छन् । सानो संख्यामा मात्र प्रत्यक्षमा संघर्ष गरेर आउनेहरुको संख्या ज्यादै कम छ । त्यसैले अहिले पनि महिलाहरु निरीह बनेर बस्नुपर्ने अवस्था छ । महिलाहरुको विकासका लागि महिलाले काम गर्ने फिल्ड जति धेरै पाउँछन् त्यति त्यही लेबलबाट नै महिलाहरुको विकास हुन्छ । माया र दयाको हिसावले महिलाहरुलाई प्रतिनिधित्वमा पठाउने हो भने चाहिँ अहिले देखिएको छ कि नगरपालिका र गाउँ पालिकाको थोरै संख्यामा मात्र महिलाहरुले प्रमुख पाएका छन् भने धेरै नै उपाध्यक्ष र उपमेयरकै भूमिकामा बस्नु परिरहेको छ ।

• ० त्यसो भए महिला नेतृत्वहरुले के कस्तो दवाव दिनुपर्ने आवश्यकता छ वा के हुनुपर्छ  ?

महिला संगठनले पनि यो समस्याको पहिचान गरेर यसको विरुद्ध संघर्ष गर्नुपर्छ । पार्टीभित्र निरन्तररुपमा दवाव दिनुपर्छ भन्ने अभियानमा त निरन्तरै लागिपरेको छ । महिलाप्रति अविश्वास गर्ने जुन खालको चिन्तन छ त्यो चिन्तनको विरुद्धमा चाहिँ संघर्ष गर्नुपर्ने जरुरी छ । नेताहरुलाई सचेत गराउनु जरुरी छ । अहिले अप्ठ्यारो कस्तो छ भने प्रत्यक्ष हिसावले महिलाहरु सक्षम छन् कि छैनन् भनेर देखाउनका लागि एउटा फिल्ड थियो, संघर्षको एउटा मोर्चा थियो । मोर्चामा गएर महिलाहरुले देखाउन सक्थे तर पछिल्लो चरणमा महिलाहरुको राजनीतिक भूमिका मात्र देखिएको छ, महिलाले राजनीतिक भूमिकामा भूमिकै देखाउने अवस्था नपाएपछि महिलाले आफ्नो क्षमता नै देखाउने अवसर पाउँदैनन् । त्यसैकारण राजनीतिक सहभागिमा समान सहभागिता जनाउनकै लागि पनि संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ । अनि मात्र महिलाहरुको अधिकारलाई सुनिश्चित गर्न सकिन्छ ।

• तपाईं एउटा महिला नेतृृ पनि हुनुहुन्छ, तपाईंलाई राजनीति गर्नलाई परिवारबाट कतिको सयोग मिलेको छ ?

मुख्य कुरा हामी के काम गर्दैछौं भन्ने हो । आफू आफैप्रति स्पष्ट हुनुपर्छ र कामप्रति पनि स्पष्ट हुनुपर्छ । परिवारप्रति हामी सबै जोडिएका हुन्छा्रै परिवारलाई पनि आफु को हुँ भन्ने पनि चिनाउनु जरुरी छ । परिवारले म को हुँ भन्ने चिनेपछि परिवारमा समय नपाउने समयको अभाव हुने कुरा चाहिँ सहायक कुरा जस्तो लाग्छ । म पनि अहिले पारिवारिक बन्धनमै बाँधेको मान्छु हुँ । तर, मलाई राजनीतिक काम गर्नको लागि मेरो पार्टीको अभियानमा हिँड्नको लागि, मेरो अन्य कामको लागि हिँडनका लागि मेरो परिवारले एक रति पनि बाधा अवरोध गरेको छैन । मेरो पार्टीको लागि, पार्टीको अभियानका लागि म जति खेर पनि जानसक्छु त्यो समय आफैले पनि म्यानेज गर्ने कुरा हो । दोस्रो कुरा परिवारलाई पनि त्यो कुरा स्पष्ट पार्नुपर्ने जरुरी छ । परिवार स्पष्ट भएपछि तिमी किन यो बाटोमा हिँडेको भन्ने प्रश्न गर्ने ठाउँ नै हुँदैन । मेरो सवालमा भन्ने हो भने मेरो श्रीमान पनि राजनीतिक क्षेत्रमै गर्नुहुन्छ, म पनि राजनीतिक गर्छु, हामी आ—आफ्नो ढंगबाट राजनीति गर्ने भएका कारणले पनि मलाई खासै समस्या छैन ।